دلایل و پیامدهای غیرامنیتی سازی در روابط ازبکستان و تاجیکستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری مطالعات منطقه ای،گرایش مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دانشگاه تهران.

چکیده

2016 و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف در سیاست خارجی ازبکستان به ویژه در رابطه با تاجیکستان به وقوع پیوسته است این پرسش را مطرح می­کند که دلایل و زمینه­های تنش­زدایی و غیرامنیتی­سازی در مناسبات تاجیکستان و ازبکستان چیست؟ و این امر چه آثار و پیامدهایی را به دنبال داشته است؟در پاسخ به پرسش­های یاد شده این فرضیه می­تواند مطرح شود که «تغییر رهبری در ازبکستان و کوشش شوکت میرضیایف در خروج از کیش شخصیت اسلام کریم­اف و رشد و توسعه اقتصادی در عرصه داخلی و گسترش خطوط انتقال انرژی و کریدورهای ارتباطی و ترانزیتی در عرصه منطقه­ای موجب بروز تحول در سیاست خارجی ازبکستان و تقویت همکاری­های منطقه­ای با مشارکت پنج کشور منطقه آسیای مرکزی شده است». به منظور ارزیابی فرضیه مطرح شده این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی و با کاربست مفاهیم و مولفه­های نظری امنیتی­سازی و غیر امنیتی­سازی که در چارچوب مکتب امنیتی کپنهاگ مطرح شده است، وضعیت مناسبات تاجیکستان و ازبکستان را در دو دوره زمانی مشخص یعنی دوره امنیتی­سازی (1991 تا 2016) و دوره غیر امنیتی سازی (سپتامبر 2016 تا کنون مورد توجه قرار داده است. در مقطع زمانی اول که دوره تقریبا طولانی رهبری اسلام کریم­اف در ازبکستان (1991 تا 2016 میلادی) را در بر می­گیرد در روند مناسبات ازبکستان با تاجیکستان، بسیاری از موضوعات اجتماعی (قومیت، زبان و فرهنگ) و اقتصادی (منابع آبی و محیط زیستی) از وضعیت طبیعی و عادی خود خارج شده و جنبه سیاسی و امنیتی به خود گرفت. اما در مقطع زمانی دوم با تغییر نخبگان و بازیگران (کنشگران) امنیتی­ساز در ازبکستان به ویژه افرادی مانند ویژه اسلام کریم­اف و رستم عنایت­اف و قرار گرفتن فردی مانند شوکت میرضیایف در راس قدرت سیاسی، نوع گفتمان و ادبیات حاکم بر ازبکستان در رابطه با تاجیکستان نیز تغییر کرد که پیامد مهم آن  تقویت همکاری­های منطقه­ای با مشارکت پنج کشور  آسیای مرکزی در حوزه­های مختلف بدون مشارکت قدرت­های بیرونی به ویژه فدراسیون روسیه و چین بوده است.

کلیدواژه‌ها


- امیراحمدیان بهرام و حبیب رضازاده (1391)، "مولفه­های داخلی موثر بر سیاست خارجی تاجیکستان"، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 80، زمستان، صص 31- 55.

- بوزان، باری، اولی ویور و پاپ دویلد (1386)، چارچوبی تازه برای تحلیل امنیت. ترجمه علیرضا طیب، تهران، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- بوزان، باری (1379)، "آشنایی با مکتب کپنهاگ در حوزه مطالعات امنیتی"، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال سوم، شماره سوم، صص 15- 9.

- دهقانی فیروزآبادی، سید جلال و سید یوسف قرشی (1391)، "نظریه و روش در مطالعات               امنیتی­کردن"، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال پانزدهم، ماه زمستان، شماره چهارم، صص 7-42.  

- دهقانی فیروزآبادی، سید جلال و سید محمدعلی علوی (1395) فصلنامه پژوهش­های راهبردی سیاست، سال پنجم، شماره 17، تابستان، شماره پیاپی 47، صص 40- 58.

- عبدالله خانی، علی و عباس کاردان (1390)، رویکردها و طرح­های آمریکایی درباره ایران. تهران: انتشارات موسسه ابرار معاصر تهران.

- قرشی، سید یوسف (1393)، امنیتی­شدن و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- رستمی، فرزاد و مسعود نادری (1395)، "برجام، پرونده اتمی و بسترهای امنیتی­سازی و غیر   امنیتی­سازی"، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین­المللی، شماره 27، تابستان، صص 189- 220.

- عطایی، فرهاد و ولی کوزه­گر کالجی (1391) "تاملی بر سیاست خارجی  جمهوری ازبکستان از منظر نظریه پیوستگی"، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 78، صص 107-135.

- ولی کوزه­گر کالجی، " بهبود مناسبات ازبکستان و تاجیکستان؛ آیا خواب دوشنبه و تاشکند تعبیر خواهد شد؟"، موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، 27 فروردین 1396، قابل دسترسی در:

http://www.iras.ir/fa/doc/note/3136/%D8%A8%D9%87%D8%A8%D9%88

- "ازبکستان جمعیت تاجیکان این کشور را 4.8 درصد اعلام کرد"، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)، 18 مرداد 1396، قابل دسترسی در:

 

- شقایق حیدری، "شکاف تاجیک ازبک در ازبکستان؛ علل و زمینه­ها"، موسسه آینده­پژوهی جهان اسلام، 15 مهر 1396، قابل دسترسی در:

http://www.iiwfs.com/islam-world/islam-world-notes-and-papers/869.

 

- اوراسیای مرکزی (6/7/1390)، "اختلافات ازبکستان و تاجیکستان و بسته شدن راه آهن"، قابل دسترسی در:

http://cep.ut.ac.ir/fa/pages/38.htm

- "گوگل آتش بیار دعوای سمرقند و بخارا شد"، خبرگزاری تابناک، 15 دی 1392، قابل دسترسی در:

https://www.tabnak.ir/fa/news/369113/%DA%AF%

- " دستاوردهای مهم کاهش تنش ازبکستان و تاجیکستان"، شبکه مطالعات سیاستگذاری عمومی، 4 مهر 1397، قابل دسترسی در:

http://npps.ir/ArticlePreview.aspx?id=182286

- Adle, Chahryar (2005) History of Civilizations of Central Asia, Published by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.

- Gotev, Georgi (2018), “Astana hosts little-publicised Central Asia Summit”,

- Kaliyev, Arman (2018), “Astana Meeting Marks Dawn of New Era for Central Asia - without Russia”, Caravanseri, March 19.

- Putz, Catherine (2018), “All Together Now: Central Asia's Leaders Set to Meet in Astana”, The Diplomat, March 13, 2018.

- Roman , Muzalevsky (2012), “Twists and Turns of Uzbekistan’s Foreign

- Rose, P. (2004) “Securitization and Minority Rights: Conditions of Desecuritization”, Security Dialogue, 35: 279.

- Roman , Muzalevsky (2012) “Twists and Turns of Uzbekistan’s Foreign Policy ”, Jamestown Foundation,  Eurasia Daily Monitor, Vol. 9 Issue: 156.

- Sattarov, Rafael (2018) “ASEAN, Uzbek-Style: Tashkent’s New Ambitions in Central Asia”, Carnegie Moscow Center,  Jannuary 19.

- Wæver, Ole (1995), “Securitization and Desecuritization”, in: on Security. ed. Ronnie D. Lipschutz. Columbia University Press, pp. 46-87.