فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز

چکیده یکی از مراکز مهم بحرانی در قفقاز جنوبی، منطقه قره‌باغ کوهستانی است. بحران قره باغ به‌عنوان یک چالش اساسی میان دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان منجر به درگیری‌های مسلحانه متعددی در طول سه دهه گذشته شده است. از آنجائی که این بحران دارای ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی بوده، تلاش‌ها و طرح‌های مختلفی جهت توقف درگیری‌ها و ایجاد صلح دائمی و پایدار از سوی مجامع مختلف بین‌المللی، منطقه‌ای و بعضا کشورهای منطقه ارائه گردید ولی هیچ‌کدام به نتیجه واقعی که همان ایجاد صلح مستمر و پایدار باشد نرسید. در این مقاله ضمن ارزیابی نقش و عملکرد نیروهای حافظ صلح اعزامی به منطقه قره‌باغ، در پی پاسخ به سؤال دلایل عدم موفقیت این اقدامات از منظر حقوق بین­الملل است. اختلاف نظر در تعاریف مفاهیم حقوق بین‌الملل٬ عدم بی‌طرفی میانجی­گران، عدم تعیین متجاوز در قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل و عدم ضمانت اجرای تصمیمات گروه مینسک از جمله دلایل مهم عدم موفقیت تلاش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای است.

چکیده هدف از پژوهش حاضر بررسی و تحلیل عملکرد سازمان ملل متحد در حل‌وفصل بحران افغانستان از سال ۱۹۷۹ تا پایان سال ۲۰۲۱ میلادی است که با کاربست شیوه کیفی و مبتنی بر گردآوری اطلاعات از طریق بررسی منابع آرشیو شده در سازمان ملل متحد و به روش توصیفی- تحلیلی، درصدد پاسخگویی به این سؤال است که عملکرد سازمان ملل متحد در فرآیند حل‌وفصل بحران افغانستان چگونه بوده است؟ فرضیه پژوهش مبین آن است که اگرچه سازمان ملل متحد به ‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین سازمان‌های بین‌المللی دولتی از طریق نهادهای اصلی خود نظیر شورای امنیت، مجمع عمومی و دبیرکل، با پیاده‌سازی و اجرای اقدامات حقوقی ذیل قطعنامه‌های‌ ششم و هفتم منشور سازمان ملل، سیاسی نظیر اقدامات دبیرکل و نماینده ویژه و نهادسازی از طریق نظارت بر اجرای قطعنامه‌ها و اقدامات در جهت حل‌وفصل بحران افغانستان، تلاش‌های مضاعفی داشته‌ است؛ ولی با این وجود در رسیدن به این اهداف، کاملاً موفق نبوده است. یافته‌های این پژوهش با توجه به قواعد و اصول مدل تحلیلی بحران‌های بین‌المللی مایکل برچر بررسی شده است و حاکی از آن است که سازمان ملل متحد با وجود برخورداری از سطوح بالای استقلال و مشروعیت در سطح بین‌المللی، به دلیل ضعف ساختاری و وابستگی ماهوی، در حل‌وفصل بحران افغانستان عملکرد موفقی نداشته و انفعالی و غیراستراتژیک عمل کرده است.

چکیده با گذشت دو دهه از آغاز بحران قره باغ هنوز این بحران حل نشده است و روند کنونی، آینده آن را در هاله‌ای از ابهام نشان می‌دهد. طبق نتایج این پژوهش، از مهمترین موانع حل بحران قره‌باغ نبود رویکرد منسجم در تلاش‌های میانجیگری بین‌المللی برای حل بحران است که این موضوع تابع منافع راهبردی و درک ژئوپلیتیک متفاوت بازیگران ذی‌نفع در میانجیگری بین‌المللی، نگاه متفاوت آنها نسبت به بحران، رفتار جانبدارانه میانجیگران و دیگر شرایط پیچیده میانجی‌گری بین‌المللی در بحران قره‌باغ است. در این بین، بررسی عمیق‎تر از تجارب میانجیگری بین‌المللی در چارچوب تلاش‌های سازمان ملل و سازمان امنیت و همکاری اروپا در قره‌باغ نشان می‌دهد که عموماًً در این روند اهداف دیگری در ورای اهداف بشردوستانه دنبال می‌شود. در این بین، بازیگران اصلی (روسیه، آمریکا، فرانسه) در این میانجیگری بین‌المللی سعی دارند با استفاده سیاسی - ابزاری از فضای بحران، با مدیریت بحران در بستر ساز‌و‌کار میانجیگری، علاوه بر تقویت حوزه نفوذ خود در قفقاز جنوبی از افزایش نفوذ رقبای خود در آنجا جلوگیری نمایند.