ناشر: وزارت امور خارجه فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز 2322-3766 32 133 2026 04 21 The Ups and Downs of Iran–Azerbaijan Relations: 2000–2024 نشیب و فراز روابط ایران و جمهوری آذربایجان: 2024-2000 223 248 733328 10.22034/ca.2025.2061855.1892 FA محمدباقر حسین پور کارمند وزارت امور خارجه 0009-0003-4339-0491 اکبر ولی زاده دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0003-2482-5034 Journal Article 2025 05 29 The South Caucasus region, as part of Iran's civilizational sphere, is of geostrategic importance to the Islamic Republic of Iran beyond the equations related to state-nation relations and geographical borders. Among the countries of the South Caucasus, the Republic of Azerbaijan is of particular importance to Iran in terms of its size, population, natural resources, extensive border with Iran, Shiite religion, Azeri ethnicity, and cultural and civilizational issues. Despite the great potential for convergence and cooperation between the two countries, the instability of bilateral relations has been the main characteristic of the relations between the two countries throughout the history of more than 30 years of relations. The Islamic Republic of Iran and the Republic of Azerbaijan are two neighboring countries with high cultural similarities that have been in an unstable atmosphere of bilateral relations due to numerous factors. The two countries have many aspects of interaction in bilateral relations in such a way that the scope of issues involved in bilateral relations is very large and diverse and covers a range of political, cultural, economic, military, environmental, and social issues. Therefore, managing bilateral relations in such conditions is very difficult. In this study, an attempt has been made to examine the effective roots in the convergence and divergence of the two countries by applying the theory of layered analysis of causes and to present suggestions for improving bilateral relations. The approach of this research is descriptive-analytical, its method is qualitative and the method of collecting information is library. منطقه قفقاز جنوبی به عنوان بخشی از حوزه تمدنی ایران، ورای معادلات مربوط به مناسبات دولت-ملت و مرزهای جغرافیایی برای جمهوری اسلامی ایران دارای اهمیت ژئواستراتژیک است. در بین کشورهای قفقاز جنوبی جمهوری آذربایجان به لحاظ وسعت، جمعیت، منابع طبیعی، مرز گسترده با ایران و مذهب تشیع، قومیت آذری و موضوعات فرهنگی و تمدنی برای ایران اهمیت ویژه ای دارد. علیرغم وجود ظرفیت‌های زیاد جهت همگرایی و همکاری بین دو کشور، ناپایداری روابط دوجانبه، مشخصه اصلی روابط دو کشور در طول تاریخ بیش از 30 سال روابط بوده است. دو کشور در روابط دوجانبه وجوه تعامل بسیار دارند به نوعی که دامنه موضوعات دخیل در روابط دو جانبه بسیار زیاد و متنوع می باشد و طیفی از مسائل، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، نظامی، زیست محیطی و اجتماعی را در بر می‌گیرد. به این جهت مدیریت روابط دو جانبه در چنین شرایطی بسیار دشوار می باشد. علاوه بر اثرات شرایط و تکانه‌های داخلی بر روابط دوجانبه، مسائل منطقه ای و گاهاً فرا منطقه‌ای نیز بر پیچیدگی‌های روابط دوجانبه می‌افزاید. در چنین فضایی یافتن ریشه‌های ناپایداری در روابط دو جانبه حائز اهمیت است. سوال اصلی این پژوهش این است که ریشه های اصلی ناپایداری در روابط چیست؟ در این پژوهش سعی شده با با کاربست نظریه تحلیل لایه‌ای علت‌ها، ریشه‌های موثر در همگرایی و واگرایی دو کشور مورد بررسی قرار گرفته است. رویکرد این تحقیق توصیفی- تحلیل بوده و روش آن کیفی و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای است. https://ca.ipisjournals.ir/article_733328_7496742cf5cab65a18bf06993888bf8c.pdf