فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز

چکیده   تنظیم روابط با قدرت‌های منطقه‌ای و فرا‌منطقه‌ای از جمله روسیه یکی از موضوع‌های مهم در روابط خارجی دولت‌های آسیای مرکزی و قفقاز پس از استقلال بوده است. کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به دلیل مشکلات داخلی و دغدغه‌های امنیتی و به منظور تامین منافع خود در عرصه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی همواره از استراتژی اتحاد و ائتلاف برای بیشینه کردن منافع خود استقبال کرده اند. البته فرهنگ همکاری چند جانبه در میان کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز هنوز نهادینه نشده است و برخی خصومت‌ها و مشکلات در زمینه همکاری میان دولت‌های منطقه وجود دارد که به عنوان یک عامل مهم مشترک باعث شده است که آنها از همکاری با تشکل‌های چندجانبه استقبال کنند؛ این عامل حفظ و بقای حکومت است که از سوی تروریسم، افراط‌گرایی، اختلاف‌های قومی‌ و نژادی، جدایی‌طلبی و ناکارآمدی تهدید می‌شود. مسائل آسیای مرکزی و قفقاز به دلیل پیچیدگی و درهم تنیدگی فقط از طریق روابط دوجانبه قابل حل و فصل نیست. از این‌‌رو، همکاری چندجانبه میان دولت‌های منطقه و یا همکاری با سازمان‌ها و اتحادیه‌های دیگر به عنوان یک استراتژی در روابط خارجی کشورهای این منطقه مطرح است

چکیده در بسیاری از مباحث و متون روابط بین‌الملل از مفهوم امنیت عموماً به معنای توانایی مقابله با تهدید مسلحانه نام برده می‌شود در حالی که کمبود و یا کمیاب بودن منابع انرژی یکی از مهم‌ترین عوامل بروز منازعات در قرن بیستم بوده است. تعریف امنیت از دیدگاه کشورها متفاوت است. در کشورهای پیشرفته، امنیت انرژی به در دسترس بودن و عرضه کافی و با قیمت مناسب و منطقی اطلاق می‌شود. در کشورهای صادر‌کننده انرژی، امنیت انرژی به مفهوم امنیت تقاضا و افزایش قیمت آن است.  این نوشتار با معیار قرار دادن امنیت انرژی به عنوان چارچوب نظری، ضمن ارزیابی روابط روسیه و اتحادیه اروپا در حوزه انرژی، درصدد است تا بررسی نمایند که هر چند روسیه به عنوان کشور صادر‌کننده انرژی از موضع بهتری نسبت به اتحادیه اروپا - که وارد کننده و نیازمند شدید انرژی است- برخوردار است، اما برداشت طرفین از امنیت انرژی ثابت می‌کند که این دو بازیگر به یک اندازه به یکدیگر وابسته هستند. امنیت انرژی که برای روسیه به مفهوم امنیت تقاضا و همچنین برای اتحادیه اروپا به معنی امنیت عرضه و دسترسی آسان به انرژی می‌باشد، باعث می‌گردد تا چشم‌انداز روابط از سطح بالایی در ابعاد سیاسی و اقتصادی برخوردار باشد.

چکیده براندازی نرم مفهومی است که در چند سال اخیر جایگاه مهمی را در ادبیات روابط‌بین‌الملل به خود اختصاص داده است. ناآرامی‌های دهه‌های گذشته در  برخی از کشور‌های منطقه اورآسیا و قفقاز و نوع تحولات و شیوه تغییرات حکومت، وجه نرم‌تری از اعمال نفوذ به قصد تغییر ساختار در کشور مورد هدف را نمایان کرده است. در اواخر قرن بیستم، نظریه جدیدی مبتنی بر «نبرد نرم» برای ایجاد تغییرات در نظام‌های ناهمسو با منافع ملی قدرت‌های غربی ارائه شد که به انقلاب رنگی، انقلاب مخملی یا انقلاب گلی، مشهور شده است. بررسی گونه‌های مختلف انقلاب رنگی، حکایت از آن دارد که این انقلاب‌ها به ظاهر بر بنیاد خواسته‌های فزاینده عمومی در حوزه حقوق سیاسی و شهروندی شکل می یابند؛ از این رو، تبارشناسی یکی از راه‌های شناخت پدیده‌های اجتماعی در کشورهای مدل است. پژوهش حاضر به روش تبیینی و با استفاده از روش تاریخی- اسنادی، پدیده جدیدالوقوع انقلاب‌های رنگی و تبارشناسی آنها در کشورهای مدل را مورد بررسی قرار داده است که در راستای اهداف استراتژیک قدرت‌های بزرگ، بوده است.

چکیده ویژگی‌ها و میزان وابستگی جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و همچنین  سیاسی _ امنیتی یک کشور به یک منطقه یا کشوری دیگر هویت ژئوپلیتیک آن را مشخص می‌کند. در واقع، منظور از هویت ژئوپلیتیک این است که یک کشور به چه سیستم منطقه‌ای تعلق دارد. در این میان هویت ژئوپلیتیک کشورهای آسیای مرکزی به دلیل وابستگی متعدد و مختلف جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی با مناطق و کشورهای پیرامونی از ویژگی‌های منحصر به فرد و چندگانه‌ای برخوردار است. در این مقاله با استفاده از نظریه سیستم ژئوپلیتیک جهانی ضمن شناسایی میزان وابستگی کشورهای آسیای مرکزی به قدرت‌های پیرامونی(روسیه، چین و ایران)  هویت ژئوپلیتیک این منطقه نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.

چکیده فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، شرایط متفاوتی را پیش روی کشورهای پیشین اتحاد قرار داد که فدراسیون روسیه نیز یکی از این کشورها بود. چالش‌های فراوانی که روسیه در ابتدای فروپاشی با آنها دست به گریبان بود، بر سیاست خارجی این کشور تاثیر گذاشت و موجب نوعی ابهام و آشفتگی در این سیاست شد. این آشفتگی و سردرگمی، سطوح مختلف سیاست خارجی روسیه و به تبع آن روابط خارجی آن کشور در ابعاد دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی را به یک نسبت تحت تاثیر قرار می‌داد. مقاله حاضر، تمرکز خود را بر سطح دوم، یعنی روابط منطقه‌ای فدراسیون روسیه قرار داده و در پی آن است تا عوامل موثر بر تغییر و تحولات رخ داده در این عرصه را مورد شناسایی قرار دهد. این مقاله نشان می‌دهد که تغییر و تحولات صورت گرفته در روابط روسیه با مناطق مختلف جهان، بیش از هر چیز بر اثر تغییرات نظری در عرصه سیاست خارجی این کشور روی داده است. به عبارت دیگر، عوامل داخلی مهم‌ترین تاثیر را در تحول روابط منطقه‌ای فدراسیون روسیه ایفا کرده‌اند.

چکیده بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به دلیل خلاء ژئوپلیتیک به وجود آمده در اوراسیای مرکزی، این مجموعه جغرافیایی به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های رقابت ژئوپلیتیک بین بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شد. در بین بازیگران منطقه‌ای در این حوزه ژئواستراتژیک می‌توان به روسیه، ترکیه و ایران اشاره کرد که دارای تعلقات ژئوپلیتیک ویژه‌ای در منطقه هستند. در حال حاضر، نمود حقیقی رقابت‌ ژئوپلیتیک بین این بازیگران را می‌توان در رویکردهای ژئوپلیتیک  آنها برای همگرایی با منطقه مشاهده کرد. طبق نتایج این پژوهش، اوراسیای مرکزی اکنون شاهد شکل‌گیری همگرایی اوراسیایی به رهبری روسیه، همگرایی کشورهای ترک زبان به رهبری ترکیه و همگرایی کشورهای فارس زبان به رهبری ایران است. در این بین، طبق شواهد موجود فرایند همگرایی اوراسیایی و همگرایی کشورهای ترک زبان تقریباً به مرحله تکامل ژئوپلیتیک رسیده و این دو مجموعه در حال حاضر در روند تبدیل شدن به یک سازمان منطقه‌ای قرار دارند. با این حال، همگرایی کشورهای فارس زبان هنوز فرایند تکامل ژئوپلیتیک را طی نکرده است و پیش‌بینی می‌شود با شروع فعالیت دو سازمان منطقه‌ای جدید (روسی- ترکی) در حوزه اوراسیا، از ظرفیت نقش‌آفرینی ایران در منطقه کاسته شود. بنا بر این اصل، این پژوهش سعی کرده است با استفاده از یک بررسی توصیفی- تحلیلی و قیاسی از وضعیت و ظرفیت‌های همگرایی اوراسیایی و همگرایی کشورهای ترک زبان در مقابل وضعیت و ظرفیت‌های همگرایی بین کشورهای فارس زبان، دورنمایی از چالش‌های احتمالی ایران در مقابل همگرایی‌های جدید در اوراسیای مرکزی ارائه نماید. 

چکیده جمهوری داغستان بهعنوانسنتی‌ترین و دیندارترین مسلمان نشین فدراسیون روسیه شناخته شده است. در همین حال، این جمهوری محل شکاف‌های متقاطع و انباشته‌شده  اجتماعی- سیاسی بوده و تراکم این شکاف‌ها جامعه را در وضعیت برخورد همیشگی و همه جانبه نگه می‌دارد. این شکاف‌ها پیرامون محورهای قومیت، کیش و آیین (دین و مذهب)، دشت‌نشینی/ کوه‌نشینی، روستا/ شهرنشینی، تاریخ اجتماعی- سیاسی به ویژه رویارویی با ارتش روسیه، تقابل سنت- تجدد به ویژه رویارویی با فرهنگ روسی و نقش آیین‌ها و سنت‌های باستانی (ایرانی و ترکان باستان) شکل گرفته است. در این مقاله، تاثیر این شکاف‌های اجتماعی- سیاسی بر هویت سیاسی جامعه داغستان مورد بررسی قرار گرفته و در پایان شکل هویت سیاسی داغستانی ترسیم و ویژگی‌های آن تعریف شده است.