فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز

چکیده اهمیت قطب شمال از زمانی نمایان شد که روسیه یک فروند زیر دریایی خود را در دوم اوت سال 2007 به ژرفای 4261 متری اقیانوس منجمد شمالی فرستاد و پرچم این کشور را در بستر این اقیانوس نصب کرد. روسیه، علاوه بر برخورداری از بیشترین مرز بـا قطب و بیشترین حجم منابع تخمین زده­شده در این منطقه و بزرگ­ترین ناوگان یخ­شکن جهان، بـه دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربه فرد قطب شمال نسبت بـه آن از لحاظ اشراف بـر مناطق مختلف این کشور برای هرگونه حمله نظامی احتمالی، جایگاه راهبردی و اسـتراتژیک نیز دارد.  هدف اصلی پژوهش ردیابی ماهیت و نقش قطب شمال در سیاست­های راهبردی روسیه و سؤال اصلی پژوهش پیرامون اصول و ماهیت راهبردی سیاست­های روسیه در منطقه قطب شمال است؟ در پاسخ به این سؤال با توجه به اصل تبیین راهبردها بر اساس منافع در چارچوب قدرت این فرضیه مطرح است که راهبردهای روسیه در این منطقه، مبتنی بر شرایط و منشأ و منبع تهدید است و شامل مجموعه­ای از راهبردهای برگرفته از سیاست داخلی در قبال بهره­گیری از منافع اقتصادی و محیط‌زیستی، سیاست خارجی شامل راهبرد تنش و واکنش شدید در مواجه با تهدیدات ناشی از هژمون (گسترش ناتو) و متحدان آن و راهبرد ائتلافی با بازیگران فرامنطقه­ای (چین) است.. روش بر توصیف و تحلیل داده‌های کتابخانه­ای و اینترنتی است.

چکیده ایران در دریای خزر با چهار کشور ساحلی دیگر همسایه است که از بین آن‌ها دو کشور روسیه و قزاقستان جزو بزرگ‌ترین صادرکنندگان غلات و گندم در جهان هستند. ایران نیز فناوری پیشرفته و توانمندی ویژه‌ای در حوزه فرآوری غلات و تولید غذا دارد که همواره بیشتر ظرفیت آن نیمه‌فعال است. پرسش اصلی این است که کریدور غلات در دریای خزر چه فایده‌ای برای ایران دارد و تهران چگونه می‌تواند زمینه ایجاد و توسعه آن را فراهم کند؟ در این پژوهش از دو نظریه «مزیت نسبی» و «مزیت نسبی محلی» استفاده شده که بر مبنای آن‌ها ایران از فرصت‌هایی مانند فناوری پیشرفته برای فرآوری غلات، چارچوب‌های قانونی نظیر موافقت‌نامه اتحادیه اقتصادی اوراسیا و مسیر جغرافیایی سریع و کوتاه‌تر مانند کریدور شمال - جنوب برخوردار است. به دلیل برخی اشتباهات موجب شده که ایران نتواند به صادرکننده غلات فرآوری‌شده در جهان تبدیل شود. با بهره­گیری از الگوی ترکیه، ایران می‌تواند با تولید غلات موردنیاز خود در داخل، مازاد بر آن را به‌منظور فرآوری از روسیه و قزاقستان وارد کرده و سپس با ایجاد ارزش افزوده آن را به سایر کشورها صادر کند. درنتیجه باتوجه به این عوامل و قابلیت ایران برای انتقال این کالاها، دریای خزر می‌تواند به یک کریدور بین‌المللی در زمینه غلات تبدیل شود که طی آن یک نوع زنجیره ارزش بین سه کشور ساحلی به‌وجود می‌آید.
 

چکیده توسعه به‌عنوان فرآیندی همه‌جانبه معطوف به بهبود تمامی ابعاد زندگی یک ملت، بیش از همه با رویکرد "اقتصاد سیاسی" پیوسته است. کشور روسیه با توجه به گستردگی سرزمینی و توسعه‌نیافتگی، پس از دوره­ های استعمار تزاری و اقتصاد دستوری متمرکز شوروی، اکنون در سومین دوره تاریخی و مرحله گذار توسعه اقتصادی به سر می­برد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که «برنامه‌ریزی مرکزگرای آمرانه چگونه توسعه اقتصادی در روسیه را تحت‌تأثیر قرار داده ­است؟» فرضیه مطرح حاکی است توسعه آمرانه در روسیه دربرگیرنده تغییرات بنیادین در ساختارهای اقتصادی روسیه نبوده بلکه متکی بر رانت حاصل از منابع طبیعی کشور بوده که این رویکرد همراه با این تحقیق بنیادی و تبیینی است و روش پژوهش نیز کیفی است. همچنین روش گردآوری داده­ها از منابع کتابخانه ­ای و مصاحبه بوده و الگوی تحلیل داده­ ها نیز نظریه قطب­ های رشد است.  

چکیده سازمان همکاری شانگهای، در سال ۲۰۰۱ با اولویت همکاری‌های­ امنیتی و سیاسی پایه‌گذاری شد. چین به‌عنوان مؤسس اصلی سازمان اهداف مختلفی از جمله توسعه و امنیت منطقه‌ای، پیگیری اهداف ابتکار کمربند و جاده و زمینه‌سازی برای نظم جدید جهانی از طریق مقابله با یک‌جانبه‌گرایی را در سازمان دنبال می­کند. نوشتار حاضر، بر اساس نظریه موازنه نهادی، سازمان شانگهای را ابزاری مناسب برای تأمین اهداف چین می‌داند و علاوه بر این اهداف، تأثیر تحولات بین‌المللی اخیر از جمله وضعیت افغانستان، جنگ اوکراین و تشدید اختلافات چین با آمریکا بر جایگاه سازمان همکاری شانگهای در سیاست خارجی چین را بررسی و نتیجه‌گیری می‌کند که عوامل یاد شده موجب تقویت جایگاه سازمان در نگاه سیاست­گذاران چینی شده‌اند. چین، در راستای تحقق اهداف و منافع خود از طریق سازمان، با چالش‌هایی از جمله عدم انسجام داخلی سازمان و نیز اختلافات اساسی با کشورهای عضو روبرو است که حل و فصل آنها نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و اتخاذ رویکردی مناسب است. در نگارش این مقاله، از روش تحلیلی - توصیفی و داده‌های کتابخانه­ای و اینترنتی بهره گرفته شده است.

چکیده این پژوهش سعی دارد که با بررسی دیپلماسی دیجیتال چین در کشورهای عربستان سعودی  و امارات متحده عربی، با روشی که در زمره تحقیقات کتابخانه‌ای قرار دارد، به این سؤال پاسخ دهد که دیپلماسی دیجیتال چین در قبال کشورهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی، چه تأثیری بر روند گسترش روابط این کشور با عربستان و امارات داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با شروع تمرکز چین بر روی روابطی گسترده­تر با دولت­های خاورمیانه به­منظور بهره‌برداری از فرصت‌های سرمایه‌گذاری و منابع عظیم منطقه و درک این مطلب از سوی چین برای ارائه تصویری مثبت و صلح‌طلب از خود با استفاده از دیپلماسی دیجیتال جهت گسترش نفوذ خود در این منطقه، روابط چین با کشورهای مذکور گسترش چشم­گیری داشته و این روابط علی‌رغم سنگ‌اندازی‌های غرب و ایالات متحده رو به پیشرفت بوده است. روش تحقیق کتابخانه­ای و چارچوب نظری آن استفاده از نظریه قدرت نرم جوزف نای است.

چکیده   هدف اصلی در این مقاله بررسی نقش ترکیه در روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان بوده و سؤال پژوهش را هم می­توان به این صورت بیان کرد که ترکیه چه نقشی در روابط ایران و جمهوری آذربایجان داشته است؟ در پاسخ به سؤال پژوهش با استفاده از چارچوب نظری مکتب کپنهاگ فرضیه‌ای به این صورت طرح می­گردد ترکیه با به‌کارگیری سیاست­های پان‌ترکیستی،  همکاری‌های نظامی و حمایت‌های تسلیحاتی و پشتیبانی اطلاعاتی از جمهوری آذربایجان، تسهیل حضور نیروهای تکفیری در منطقه و حمایت از ایجاد کریدور زنگه­زور در امنیتی شدن روابط ایران و جمهوری آذربایجان نقش داشته است. یافته­­های پژوهش نشان می­دهد مهم‌ترین هدف ترکیه در قفقاز حضور و نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی درازمدت است که این اهداف را با همکاری آذربایجان دنبال می­نماید. علاوه بر پیوندهای زبانی، قومی و فرهنگی بین جمهوری آذربایجان و ترکیه، ترکیبی از عوامل مختلف سیاسی، دفاعی و اقتصادی نیز در نزدیکی روابط دو کشور به یکدیگر تأثیر داشته که نقش مهمی در امنیتی‌شدن روابط ایران و جمهوری آذربایجان داشته است. این پژوهش از نوع تبیینی– تحلیلی بوده و از منابع کتابخانه‌ای و پویش اینترنتی برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده شده است.

چکیده مداخله نظامی روسیه در اوکراین یکی از جدی‌ترین بحران‌های بین‌المللی در روابط بین‌الملل از زمان پایان جنگ سرد محسوب می‌شود، زیرا تهدیدی برای یک منازعه در مقیاس بزرگ در اروپا، بین روسیه از یک‌سو و آمریکا، اتحادیه اروپا و ناتو از سوی دیگر است. این مقاله به طور خاص به بررسی ابعاد، عوامل تعیین‌کننده و ویژگی‌های سیاست آمریکا در قبال مداخله نظامی روسیه در اوکراین و پیامدهای آن برای ناتو می‌پردازد. رویکرد مقاله توصیفی - تحلیلی است و معتقد است سیاست آمریکا در قبال حمله روسیه به اوکراین چندوجهی است و شامل تلاش‌های دیپلماتیک، جلوگیری از تجاوز بیشتر، تحریم‌های اقتصادی، کمک نظامی به اوکراین و تقویت توان بازدارندگی و دفاعی ناتو در منطقه است. همچنین جنگ روسیه و اوکراین انسجام پیمان آتلانتیک شمالی را به شیوه‌ای بی‌سابقه احیا و منسجم‌تر از قبل کرد. این امر کشورهای اروپایی را به سمت تسلیحات بیشتر سوق داد و هزینه‌های نظامی اروپا را به میزان قابل‌توجهی افزایش داد و کشورهای بی‌طرف مانند فنلاند و سوئد را واداشت تا به طور رسمی برای پیوستن به ناتو درخواست دهند که به معنای تحولاتی است که به نفع روسیه نیست.

چکیده  انقلاب­های بزرگ، با توجه به رسالت انقلابی خود تلاش می‌کنند با توجه با امکان‎های موجود جامعه، آینده وعده داده شده را تحقق بخشد و حتی آن را برای دیگر جوامع به‌عنوان الگو و مسیری مطلوب پیشنهاد و یا عرضه دارند. از سویی دیگر ضرورت‎ها و محدودیت‎هایی چون جغرافیا و محدودیت‌های ژئوپلیتیکی، فشارهای بین‎المللی و مصلحت‎های عمومی و اقتصادی و ضرورت‌های ساختاری و مسائل قومی و ملی و تأثیرگذاری و تأثیرپذیری در برساختن هویتی جدید انقلابی نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کنند. این مقاله تلاش دارد تا با استفاده از نظریه سازه‌انگاری به مهم‌ترین مؤلفه‌های تأثیرگذار در انقلاب  اکتبر روسیه با محوریت صدور انقلاب پرداخته و چگونگی تأثیر و نقش‌آفرینی مؤلفه‌های هویتی در راهبرد صدور انقلاب اکتبر روسیه با کاربست نظریه سازه‌انگاری تبیین نماید. به نظر می‌رسد راهبرد صدور انقلاب که در بستری از آرمان‌های جهان‌شمول شکل‌گرفته بود در تحولات بعد از انقلاب با  چرخش به سمت واقع‌گرایی با مؤلفه‌های ملی و قومی  صورت‌بندی مجدد گردید.

چکیده English Abstracts and Magazine Scientific Information

چکیده