فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز

چکیده ابتکار کمربند-جاده در سال 2013 توسط شی جین پینگ رئیس جمهور چین مطرح شد. این ابتکار یکی از وجوه حائز اهمیت سیاست خارجی چین را تشکیل می‌دهد. از طرفی باتوجه به وسعت جغرافیایی، ابعاد زیرساختی گسترده و تحولات متعاقب این طرح، کشورهای مختلف در دو سطح آکادمیک و اجرایی آن را مورد بررسی و توجه ویژه قرار داده‌اند. بررسی روابط روسیه و چین، همواره مورد توجه کارشناسان روابط بین‌الملل بوده است. در این پرتو، فدراسیون روسیه نیز ابتکار کمربند-جاده را مد نظر قرار داده است و نسبت به آن الگوی رفتاری مشخصی را دنبال کرده است. از این رو، شناخت الگوی رفتاری و رویکرد مسکو درقبال ابتکار کمربند-جاده، محورهای مهمی از پویایی روابط متقابل این دو کشور را نمایان خواهد کرد. پژوهش حاضر به بررسی و ارزیابی رویکرد فدراسیون روسیه در قبال ابتکار کمربند-جاده چین در پرتو راهبرد کلان در بازه زمانی 2020-2013 می‌پردازد. براین اساس، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سوال اصلی است که الگوی رفتاری فدراسیون روسیه در قبال ابتکار کمربند-جاده چین در بازه زمانی مذکور چگونه قابل تبیین است؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد روسیه، کمربند-جاده را طرحی با هدف افزایش نفوذ ژئوپلیتیک چین در دو سطح بین‌الملل و منطقه آسیای مرکزی می‌داند و با پیگیری الگوی رقابت و همکاری درقبال این طرح، به دنبال هماهنگ کردن آن با اتحادیه اقتصادی اوراسیا وجلوگیری از نفوذ بیش از حد چین در آسیای مرکزی است. روش تحقیق استفاده‌شده در این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی است و برای گردآوری داده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی استفاده شده است.

چکیده در یک رویکرد واقع ­گرایانه، منافع امنیتی ایران در قفقاز جنوبی در سایۀ حفظ توازن منطقه ­ای قدرت تأمین می‌شود. بر همین پایه، برنامه ساخت کریدور زنگه ­زور منجر به برخی نگرانی ­ها در محافل سیاسی و مدنی ایران نسبت‌به انگیزه­ ها و نتایج این اقدام شده است. مقالۀ حاضر با تمرکز بر این نگرانی ­ها، تهدیدهای احتمالی ساخت این کریدور علیه منافع ج.ا. ایران را می ­کاود و در این فرایند به این پرسش پاسخ می­ دهد که برنامه ساخت کریدور زنگه ­زور دربردارندۀ چه تهدیدهایی علیه منافع ج.ا. ایران است. یافته ­های پژوهش نشان می ­دهد ایجاد کریدور زنگه ­زور در خاک ارمنستان، بر پایۀ برنامه­ های اعلام‌شده از سوی محور جمهوری آذربایجان- ترکیه، می ­تواند توازن منطقه ­ای قدرت را به ضرر ج.ا.ایران تغییر دهد؛ بنابراین پیشبرد این پروژه تهدیدی امنیتی علیه منافع ژئوپلتیک و اقتصادی ج.ا.ایران تلقی می­شود که اهم موارد آن عبارت‌اند از: امکان تغییر ژئوپلتیک مرزها از طریق انسداد مرز زمینی ایران و ارمنستان؛ امکان همگرایی ارمنستان با بلوک غرب و تشدید تنهایی استراتژیک ج.ا.ایران؛ کاهش مزیت ­های ترانزیتی ایران در کریدور شمال-جنوب؛ افزایش نفوذ ترکیه در منطقه؛ به مخاطره افتادن حاکمیت ملی و تمامیت سرزمینی از طریق پیشبرد طرح پان­ ترکیستی و احیای قوم‌گرایی آذری؛ تقویت حضور ناتو، اسرائیل و روسیه در مرزهای شمالی کشور. به لحاظ تئوریک این مقاله از چارچوب نظری موازنۀ قوا در مکتب واقع­گرایی سود می ­برد و با توجه به اینکه به چرایی مواضع مخالف ج.ا.ایران پاسخ می ­دهد، روش پژوهش از نوع پژوهش ­های تبیینی و علت ­کاو است.

چکیده بعد از فروپاشی شوروی، ترکیه اولین کشوری بود که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت و تلاش کرد از خلأ ژئوپلیتیکی به وجود آمده، جهت افزایش نفوذ خود در جمهوری آذربایجان که اشتراکات فرهنگی و زبانی زیادی با این کشور دارد، استفاده کند. بحران قره‌باغ از مهم‌ترین مسائل پیشروی سیاست خارجی ترکیه پس از فروپاشی شوروی بود. ازاین‌رو، در دهه 1990، عمده‌ترین روابط دو کشور در ارتباط با حمایت ترکیه از جمهوری آذربایجان در مقابل ارمنستان بود. از آغاز قرن حاضر، آنکارا و باکو با همکاری در زمینه پروژه‌های زیربنایی بزرگ در حوزه انرژی روابط خود را گسترش دادند. عمیق این روابط در جنگ دوم قره‌باغ بیشتر شد و با اعلامیه شوشی به اوج خود رسید. این اعلامیه، نقشۀ راه آینده روابط دو کشور را ترسیم می‌کند و بر شعار یک ملت دو دولت باکو و آنکارا صحه می‌گذارد. ازاین‌رو، این مقاله با روشی توصیفی تحلیلی و با بهره‌گیری از نظریه سازه‌انگاری به‌عنوان یکی از رویکردهای روابط بین‌الملل که توجه ویژه‌ای به مؤلفه «هویت» و نقش آن در شکل دادن به منافع و سیاست‌ها دارد، تلاش شده است به این پرسش که پان‌ترکیسم چه نقشی در تکوین و تعمیق اتحاد راهبردی باکو – آنکارا داشته است و این اتحاد چگونه و در چه ابعادی بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران تأثیر می‌گذارد؟ پاسخ داده شود. فرضیه‌ای که در پاسخ به این پرسش مطرح می‌شود این است که پان‌ترکیسم نقش تسهیل‌کننده در اتحاد راهبردی باکو و آنکارا داشته است و اتحاد این دو در ابعاد ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئوکالچر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران را تهدید می‌کند. در این پژوهش، روش گردآوری اطلاعات نیز به‌صورت استفاده از منابع مکتوب اعم از کتب، مقالات، اسناد و داده‌های اینترنتی است.

چکیده کریدور تراسیکا یکی از مهم‌ترین کریدورهای اتصال شرق آسیا به اروپا به شمار می‏رود. این مقاله به‌دنبال بررسی اثر موقعیت ژئواکونومیک ایران در استفاده از کریدور ریلی تراسیکا برای همگرایی ایران با چهار کشور آسیای میانه است. در این مطالعه همگرایی ایران با این چهار کشور آسیای میانه قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان برای سا‏ل‏های 2015 تا 2020 بررسی شده است. نتایج شاخص گروبل و لوید تجارت ایران با کشور قزاقستان (565/0) نشان داد که ایران بیشترین تجارت درون صنعتی را با قزاقستان دارد. بعدازآن کشور ازبکستان قرار داشت که شاخص تجارت صنعتی آن با ایران (343/0) به دست آمده است. نتایج شاخص گروبل و لوید برای دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان (067/0 و 062/0) نشانگر آن است که این دو کشور مذکور کمترین تجارت درون صنعتی را با ایران داشته‏اند. یافته‏های فوق به‌خوبی نشان می‏دهد که اقتصاد ایران می‏تواند استفاده مطلوبی از مسیر ریلی کریدور تراسیکا جهت انتقال کالا و همگرایی اقتصادی با کشورهای آسیای میانه داشته باشد. برای تشویق تجار جهت استفاده بیشتر از کریدور ریلی تراسیکا جهت دستیابی اقتصاد ایران به بازارهای آسیای میانه پیشنهاد می‏شود موافقت‌نامه‌های دوجانبه با کشورهای قزاقستان، تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان جهت کاهش تعرفه دوسویه برای تجار دو طرف منعقد شده و کمیسیون مشترکی بر اجرای این تعهدات نظارت داشته باشد.

چکیده جنگ روسیه و اوکراین پس از ماه‌ها تنش و حضور نیرو‌های نظامی روسیه در مرز اوکراین، در 25 فوریه 2022 بادستور حمله نظامی همه‌جانبه رئیس‌جمهور روسیه، آغاز شد. توجیهات پوتین برای حمله نظامی بر «عملیات نظامی خاص» در دنباس و عدم‌اشغال اوکراین توسط روسیه، مداخله بشردوستانه به‌دلیل ارتکاب جنایت نسل‌زدایی توسط دولت اوکراین در شرق این کشور بنا شده بود. اما مهم‌ترین توجیه پوتین، مبتنی بر دفاع مشروع فردی پیش‌دستانه به‌علت قریب‌الوقوع بودن تهدیدات اوکراین و ناتو و دفاع مشروع جمعی به‌حمایت از دولت‌های خودخوانده منطقه دنباس است که روسیه پیش ‌از این، آن‌ها را به‌عنوان دولت‌هایی مستقل مورد شناسایی قرار داده بود و معاهده دوستی، همکاری و کمک متقابل را با رهبران دونتسک و لوهانسک منعقد نمود، بنا گردید. ازاین‌رو هدف ازاین پژوهش بررسی جنگ روسیه و اوکراین از منظر حقوق توسل به‌زور می‌باشد. بنابراین، این پژوهش به‌دنبال پاسخگویی به سؤال: آیا استدلال‌های حقوقی روسیه برای توسل به‌زور از منظر حقوق بین‌الملل قابل توجیه می‌باشد؟ می‌باشد. روش تحقیق نوشتار حاضر، توصیفی-تحلیلی و روش جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای-استنادی است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است، روسیه قواعد حقوق بین‌الملل و حق تمامیت ارضی و استقلال سیاسی اوکراین را نقض، و دلایل روسیه برای مشروعیت بخشیدن به تجاوز نظامی به اوکراین، موجه نیست.

چکیده شرایط سیاسی به‌عنوان یکی از مهم ­ترین عوامل مؤثر بر تمامی جنبه ­های کشور، سال­ هاست که مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. ثبات سیاسی را به‌عنوان یک مسئله ذو ابعاد می­توان از جنبه ­های مختلفی مورد بررسی قرار داد. چالش اساسی این پژوهش بررسی چیستی مفهوم ثبات سیاسی و شناسایی همه‌جانبه مؤلفه‌های مرتبط با آن با استفاده از روش‌های مبتنی بر داده‌کاوی می‌باشد. برای این منظور در این مطالعه مشابهت شاخص ثبات سیاسی و شاخص‌های ارائه‌شده در بانک جهانی برای دو حوزه کشورهای قفقاز و کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی[1] اندازه ­گیری و مقایسه شده است. فاصله زمانی این سری­ های زمانی از سال 2000-2020 است. در بین 30 متغیر نخست با بیشترین میزان شباهت به شاخص ثبات سیاسی در حوزه قفقاز، متغیرهای اقتصادی بیشترین تعداد را دارند. این در حالی است که در کشورهای عضو سازمان مذکور شاخص ­های جمعیتی، بهداشتی و زیست‌محیطی رتبه‌های نخست را به خود اختصاص داده ­اند. براساس نتایج حاصله به دلیل تفاوت‌های ژئوپلیتیک دو منطقه، این عوامل در دو منطقه متفاوت می‌باشند.   [1] . Organisation for Economic Co-operation and Development) OECD)

چکیده